座標系別のベクトル微分公式
Vector Calculus in Curvilinear Coordinates
1. 直交座標
座標と基底
座標: $(x,\,y,\,z)$
基底ベクトル: $\mathbf{e}_x,\;\mathbf{e}_y,\;\mathbf{e}_z$(定数ベクトル)
線素・体積要素
$$d\boldsymbol{\ell} = dx\,\mathbf{e}_x + dy\,\mathbf{e}_y + dz\,\mathbf{e}_z$$ $$dV = dx\,dy\,dz$$勾配(grad)
発散(div)
回転(curl)
すなわち
$$\nabla \times \mathbf{A} = \left(\dfrac{\partial A_z}{\partial y} - \dfrac{\partial A_y}{\partial z}\right)\mathbf{e}_x + \left(\dfrac{\partial A_x}{\partial z} - \dfrac{\partial A_z}{\partial x}\right)\mathbf{e}_y + \left(\dfrac{\partial A_y}{\partial x} - \dfrac{\partial A_x}{\partial y}\right)\mathbf{e}_z$$ラプラシアン
2. 円柱座標
座標と変換
座標: $(\rho,\,\varphi,\,z)$
変換: $x = \rho\cos\varphi,\quad y = \rho\sin\varphi,\quad z = z$
スケール因子: $h_\rho = 1,\quad h_\varphi = \rho,\quad h_z = 1$
基底ベクトルの微分
円柱座標の基底ベクトル $\mathbf{e}_\rho,\;\mathbf{e}_\varphi$ は位置に依存する。重要な関係:
$$\dfrac{\partial \mathbf{e}_\rho}{\partial \varphi} = \mathbf{e}_\varphi, \qquad \dfrac{\partial \mathbf{e}_\varphi}{\partial \varphi} = -\mathbf{e}_\rho$$他のすべての組み合わせ($\partial \mathbf{e}_\rho/\partial \rho$, $\partial \mathbf{e}_z/\partial \varphi$ 等)はゼロ。
線素・体積要素
$$d\boldsymbol{\ell} = d\rho\,\mathbf{e}_\rho + \rho\,d\varphi\,\mathbf{e}_\varphi + dz\,\mathbf{e}_z$$ $$dV = \rho\,d\rho\,d\varphi\,dz$$勾配(grad)
発散(div)
回転(curl)
スカラーラプラシアン
ベクトルラプラシアン
注意: 円柱座標では $\nabla^2\mathbf{A} \neq (\nabla^2 A_\rho,\;\nabla^2 A_\varphi,\;\nabla^2 A_z)$ である。基底ベクトルの微分項が加わるため、各成分は以下のようになる。
3. 球座標
表記注意: 本ページでは物理学および ISO 80000-2 の慣習 $(r,\,\theta,\,\varphi)$ を採用する。すなわち $\theta$ は極角($z$ 軸からの傾き、$0 \le \theta \le \pi$)、$\varphi$ は方位角($xy$ 平面内の回転、$0 \le \varphi < 2\pi$)である。一部の数学書では $\theta$ と $\varphi$ の役割が逆になっているので、他文献を参照する際は定義を確認すること。
座標と変換
座標: $(r,\,\theta,\,\varphi)$
変換: $x = r\sin\theta\cos\varphi,\quad y = r\sin\theta\sin\varphi,\quad z = r\cos\theta$
スケール因子: $h_r = 1,\quad h_\theta = r,\quad h_\varphi = r\sin\theta$
基底ベクトルの微分
球座標の基底ベクトルの非零な微分:
$$\dfrac{\partial \mathbf{e}_r}{\partial \theta} = \mathbf{e}_\theta, \qquad \dfrac{\partial \mathbf{e}_r}{\partial \varphi} = \sin\theta\,\mathbf{e}_\varphi$$ $$\dfrac{\partial \mathbf{e}_\theta}{\partial \theta} = -\mathbf{e}_r, \qquad \dfrac{\partial \mathbf{e}_\theta}{\partial \varphi} = \cos\theta\,\mathbf{e}_\varphi$$ $$\dfrac{\partial \mathbf{e}_\varphi}{\partial \varphi} = -\sin\theta\,\mathbf{e}_r - \cos\theta\,\mathbf{e}_\theta$$線素・体積要素
$$d\boldsymbol{\ell} = dr\,\mathbf{e}_r + r\,d\theta\,\mathbf{e}_\theta + r\sin\theta\,d\varphi\,\mathbf{e}_\varphi$$ $$dV = r^2\sin\theta\,dr\,d\theta\,d\varphi$$勾配(grad)
発散(div)
回転(curl)
スカラーラプラシアン
4. 一般直交曲線座標
設定
座標: $(q_1,\,q_2,\,q_3)$、スケール因子: $(h_1,\,h_2,\,h_3)$
スケール因子は $h_i = \left|\dfrac{\partial \mathbf{r}}{\partial q_i}\right|$ で定義される。線素は
$$d\boldsymbol{\ell} = h_1\,dq_1\,\mathbf{e}_1 + h_2\,dq_2\,\mathbf{e}_2 + h_3\,dq_3\,\mathbf{e}_3$$体積要素は $dV = h_1 h_2 h_3\,dq_1\,dq_2\,dq_3$
勾配(grad)
発散(div)
回転(curl)
ラプラシアン
検証: 直交座標は $h_1 = h_2 = h_3 = 1$、円柱座標は $(h_1,h_2,h_3) = (1,\rho,1)$、球座標は $(h_1,h_2,h_3) = (1,r,r\sin\theta)$ を代入すると各座標系の公式が復元される。
5. 公式比較表
| 演算 | 直交座標 $(x,y,z)$ | 円柱座標 $(\rho,\varphi,z)$ | 球座標 $(r,\theta,\varphi)$ |
|---|---|---|---|
| $\nabla f$ | $\dfrac{\partial f}{\partial x}\,\mathbf{e}_x + \dfrac{\partial f}{\partial y}\,\mathbf{e}_y + \dfrac{\partial f}{\partial z}\,\mathbf{e}_z$ | $\dfrac{\partial f}{\partial \rho}\,\mathbf{e}_\rho + \dfrac{1}{\rho}\dfrac{\partial f}{\partial \varphi}\,\mathbf{e}_\varphi + \dfrac{\partial f}{\partial z}\,\mathbf{e}_z$ | $\dfrac{\partial f}{\partial r}\,\mathbf{e}_r + \dfrac{1}{r}\dfrac{\partial f}{\partial \theta}\,\mathbf{e}_\theta + \dfrac{1}{r\sin\theta}\dfrac{\partial f}{\partial \varphi}\,\mathbf{e}_\varphi$ |
| $\nabla\cdot\mathbf{A}$ | $\dfrac{\partial A_x}{\partial x} + \dfrac{\partial A_y}{\partial y} + \dfrac{\partial A_z}{\partial z}$ | $\dfrac{1}{\rho}\dfrac{\partial(\rho A_\rho)}{\partial \rho} + \dfrac{1}{\rho}\dfrac{\partial A_\varphi}{\partial \varphi} + \dfrac{\partial A_z}{\partial z}$ | $\dfrac{1}{r^2}\dfrac{\partial(r^2 A_r)}{\partial r} + \dfrac{1}{r\sin\theta}\dfrac{\partial(\sin\theta\,A_\theta)}{\partial \theta} + \dfrac{1}{r\sin\theta}\dfrac{\partial A_\varphi}{\partial \varphi}$ |
| $\nabla\times\mathbf{A}$ | $\begin{pmatrix} \dfrac{\partial A_z}{\partial y} - \dfrac{\partial A_y}{\partial z} \\[0.3em] \dfrac{\partial A_x}{\partial z} - \dfrac{\partial A_z}{\partial x} \\[0.3em] \dfrac{\partial A_y}{\partial x} - \dfrac{\partial A_x}{\partial y} \end{pmatrix}$ | $\begin{pmatrix} \dfrac{1}{\rho}\dfrac{\partial A_z}{\partial \varphi} - \dfrac{\partial A_\varphi}{\partial z} \\[0.3em] \dfrac{\partial A_\rho}{\partial z} - \dfrac{\partial A_z}{\partial \rho} \\[0.3em] \dfrac{1}{\rho}\!\left(\dfrac{\partial(\rho A_\varphi)}{\partial \rho} - \dfrac{\partial A_\rho}{\partial \varphi}\right) \end{pmatrix}$ | $\begin{pmatrix} \dfrac{1}{r\sin\theta}\!\left(\dfrac{\partial(\sin\theta\,A_\varphi)}{\partial \theta} - \dfrac{\partial A_\theta}{\partial \varphi}\right) \\[0.3em] \dfrac{1}{r}\!\left(\dfrac{1}{\sin\theta}\dfrac{\partial A_r}{\partial \varphi} - \dfrac{\partial(r A_\varphi)}{\partial r}\right) \\[0.3em] \dfrac{1}{r}\!\left(\dfrac{\partial(r A_\theta)}{\partial r} - \dfrac{\partial A_r}{\partial \theta}\right) \end{pmatrix}$ |
| $\nabla^2 f$ | $\dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial y^2} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial z^2}$ | $\dfrac{1}{\rho}\dfrac{\partial}{\partial \rho}\!\left(\rho\dfrac{\partial f}{\partial \rho}\right) + \dfrac{1}{\rho^2}\dfrac{\partial^2 f}{\partial \varphi^2} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial z^2}$ | $\dfrac{1}{r^2}\dfrac{\partial}{\partial r}\!\left(r^2\dfrac{\partial f}{\partial r}\right) + \dfrac{1}{r^2\sin\theta}\dfrac{\partial}{\partial \theta}\!\left(\sin\theta\dfrac{\partial f}{\partial \theta}\right) + \dfrac{1}{r^2\sin^2\theta}\dfrac{\partial^2 f}{\partial \varphi^2}$ |
ベクトルラプラシアンの注意: 曲線座標系では $\nabla^2\mathbf{A}$ は各成分にスカラーラプラシアンを適用するだけでは得られない。直交座標では基底ベクトルが定数なので $\nabla^2\mathbf{A} = (\nabla^2 A_x,\;\nabla^2 A_y,\;\nabla^2 A_z)$ が成り立つが、円柱座標・球座標では基底ベクトルが位置に依存するため、微分すると基底ベクトルの微分項が追加で現れる。具体的な補正項は円柱座標のベクトルラプラシアンを参照。