第1章: 不定積分
Indefinite Integral
微分の逆演算としての積分を学ぶ。原始関数の概念と基本公式を習得する。
1.1 原始関数の定義
定義: 原始関数
関数$f(x)$に対し、$F'(x) = f(x)$を満たす関数$F(x)$を$f(x)$の原始関数(primitive function)という。
微分と積分は逆の操作である。$F(x)$を微分して$f(x)$が得られるなら、$f(x)$を積分すると$F(x)$に戻る。
定理: 原始関数の不定性
$F(x)$が$f(x)$の原始関数なら、任意の定数$C$に対して$F(x) + C$も$f(x)$の原始関数である。
証明
$F'(x) = f(x)$のとき、
$$\frac{d}{dx}(F(x) + C) = F'(x) + 0 = f(x)$$したがって$F(x) + C$も$f(x)$の原始関数である。$\square$
例1.1
$f(x) = 2x$の原始関数を求める。
$(x^2)' = 2x$より、$F(x) = x^2$は$f(x) = 2x$の原始関数である。
また、$x^2 + 1$、$x^2 - 5$、$x^2 + \pi$などもすべて$2x$の原始関数である。
1.2 不定積分の定義
定義: 不定積分
$f(x)$の原始関数全体を$f(x)$の不定積分といい、次のように書く:
$$\int f(x) \, dx = F(x) + C$$記号の意味:
- $\int$: 積分記号(integral sign)
- $f(x)$: 被積分関数(integrand)
- $dx$: 積分変数を表す
- $F(x)$: $f(x)$の一つの原始関数(primitive function)
- $C$: 積分定数(constant of integration)— 任意定数
注意: 不定積分の結果には必ず積分定数$C$を付ける。$C$を忘れると、原始関数の一つしか表していないことになる。
1.3 基本公式一覧
微分の公式を逆に読むことで、積分の公式が得られる。各公式の詳しい導出は証明集を参照。
べき関数
| 被積分関数 | 不定積分 | 条件 | 導出 |
|---|---|---|---|
| $x^n$ | $\dfrac{x^{n+1}}{n+1} + C$ | $n \neq -1$($n \notin \mathbb{Z}$ なら $x > 0$) | 証明 |
| $\dfrac{1}{x}$ | $\ln|x| + C$ | $x \neq 0$ | 証明 |
指数・対数関数
三角関数
| 被積分関数 | 不定積分 | 条件 | 導出 |
|---|---|---|---|
| $\sin x$ | $-\cos x + C$ | 証明 | |
| $\cos x$ | $\sin x + C$ | 証明 | |
| $\sec^2 x = \dfrac{1}{\cos^2 x}$ | $\tan x + C$ | 証明 | |
| $\csc^2 x = \dfrac{1}{\sin^2 x}$ | $-\cot x + C$ | 証明 |
逆三角関数に関連する積分
| 被積分関数 | 不定積分 | 条件 | 導出 |
|---|---|---|---|
| $\dfrac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ | $\arcsin x + C$ | $|x| < 1$ | 証明 |
| $\dfrac{-1}{\sqrt{1-x^2}}$ | $\arccos x + C$ | $|x| < 1$ | 証明 |
| $\dfrac{1}{1+x^2}$ | $\arctan x + C$ | 証明 | |
| $\dfrac{1}{|x|\sqrt{x^2-1}}$ | $\operatorname{arcsec} x + C$ | $|x| > 1$ | 証明 |
双曲線関数
| 被積分関数 | 不定積分 | 条件 | 導出 |
|---|---|---|---|
| $\sinh x$ | $\cosh x + C$ | 証明 | |
| $\cosh x$ | $\sinh x + C$ | 証明 | |
| $\operatorname{sech}^2 x$ | $\tanh x + C$ | 証明 | |
| $\operatorname{csch}^2 x$ | $-\coth x + C$ | 証明 |
逆双曲線関数に関連する積分
| 被積分関数 | 不定積分 | 条件 | 導出 |
|---|---|---|---|
| $\dfrac{1}{\sqrt{x^2+1}}$ | $\operatorname{arcsinh} x + C = \ln\!\bigl(x + \sqrt{x^2+1}\bigr) + C$ | 証明 | |
| $\dfrac{1}{\sqrt{x^2-1}}$ | $\operatorname{arccosh} x + C = \ln\!\bigl(x + \sqrt{x^2-1}\bigr) + C$ | $x > 1$ | 証明 |
| $\dfrac{1}{1-x^2}$ | $\operatorname{arctanh} x + C = \dfrac{1}{2}\ln\!\left|\dfrac{1+x}{1-x}\right| + C$ | $|x| \neq 1$ | 証明 |
1.4 線形性
定理: 不定積分の線形性
$f(x)$, $g(x)$が積分可能で、$a$, $b$が定数のとき:
$$\int \{af(x) + bg(x)\} \, dx = a\int f(x) \, dx + b\int g(x) \, dx$$証明
$F(x)$を$f(x)$の原始関数(すなわち $F'(x) = f(x)$)、$G(x)$を$g(x)$の原始関数($G'(x) = g(x)$)とする。
このとき:
$$\frac{d}{dx}\{aF(x) + bG(x)\} = aF'(x) + bG'(x) = af(x) + bg(x)$$よって$aF(x) + bG(x)$は$af(x) + bg(x)$の原始関数である。$\square$
特に:
- $\displaystyle\int kf(x) \, dx = k\int f(x) \, dx$(定数倍)
- $\displaystyle\int \{f(x) + g(x)\} \, dx = \int f(x) \, dx + \int g(x) \, dx$(和の積分)
例1.2
$\displaystyle\int (3x^2 + 2x + 1) \, dx$を求める。
1.5 計算例
例1.3: べき関数の積分
$\displaystyle\int x^5 \, dx$を求める。
検算: $\left(\dfrac{x^6}{6}\right)' = \dfrac{6x^5}{6} = x^5$ ✓
例1.4: 分数べきの積分
$\displaystyle\int \sqrt{x} \, dx$を求める。
$\sqrt{x} = x^{1/2}$と書き直すと:
$$\int x^{1/2} \, dx = \frac{x^{1/2+1}}{1/2+1} + C = \frac{x^{3/2}}{3/2} + C = \frac{2}{3}x^{3/2} + C$$別の書き方: $\dfrac{2}{3}x\sqrt{x} + C$
例1.5: 負のべきの積分
$\displaystyle\int \frac{1}{x^3} \, dx$を求める。
$\dfrac{1}{x^3} = x^{-3}$と書き直すと:
$$\int x^{-3} \, dx = \frac{x^{-3+1}}{-3+1} + C = \frac{x^{-2}}{-2} + C = -\frac{1}{2x^2} + C$$例1.6: 三角関数の組み合わせ
$\displaystyle\int (2\sin x - 3\cos x) \, dx$を求める。
例1.7: 多項式の展開後に積分
$\displaystyle\int (x+1)^2 \, dx$を求める。
展開してから積分する:
$$(x+1)^2 = x^2 + 2x + 1$$ $$\int (x^2 + 2x + 1) \, dx = \frac{x^3}{3} + x^2 + x + C$$注: 後で学ぶ置換積分を使えば、展開せずに$\dfrac{(x+1)^3}{3} + C$と求めることもできる。
1.6 練習問題
問題1
次の不定積分を求めよ。
- $\displaystyle\int x^4 \, dx$
- $\displaystyle\int \frac{1}{x^2} \, dx$
- $\displaystyle\int \sqrt[3]{x} \, dx$
- $\displaystyle\int 3e^x \, dx$
解答を見る
-
$\displaystyle\int x^4 \, dx = \frac{x^5}{5} + C$
-
$\displaystyle\int \frac{1}{x^2} \, dx = \int x^{-2} \, dx = \frac{x^{-1}}{-1} + C = -\frac{1}{x} + C$
-
$\displaystyle\int \sqrt[3]{x} \, dx = \int x^{1/3} \, dx = \frac{x^{4/3}}{4/3} + C = \frac{3}{4}x^{4/3} + C$
-
$\displaystyle\int 3e^x \, dx = 3\int e^x \, dx = 3e^x + C$
問題2
次の不定積分を求めよ。
- $\displaystyle\int (x^3 - 4x + 2) \, dx$
- $\displaystyle\int \left(x + \frac{1}{x}\right)^2 \, dx$
- $\displaystyle\int (2\sin x + \cos x) \, dx$
解答を見る
-
$\displaystyle\int (x^3 - 4x + 2) \, dx = \frac{x^4}{4} - 2x^2 + 2x + C$
-
まず展開する:$\left(x + \dfrac{1}{x}\right)^2 = x^2 + 2 + \dfrac{1}{x^2}$
$\displaystyle\int \left(x^2 + 2 + x^{-2}\right) \, dx = \frac{x^3}{3} + 2x - \frac{1}{x} + C$
-
$\displaystyle\int (2\sin x + \cos x) \, dx = -2\cos x + \sin x + C$
問題3
$F'(x) = 4x^3 - 6x^2 + 2$かつ$F(0) = 3$を満たす関数$F(x)$を求めよ。
解答を見る
まず不定積分を求める:
$$F(x) = \int (4x^3 - 6x^2 + 2) \, dx = x^4 - 2x^3 + 2x + C$$初期条件$F(0) = 3$より:
$$F(0) = 0 - 0 + 0 + C = C = 3$$したがって:
$$F(x) = x^4 - 2x^3 + 2x + 3$$