第11章 対数関数の微分
Derivatives of Logarithmic Functions
11.1 自然対数 $\ln x$ の微分
$y = \ln x$ と $x = e^y$ は逆関数の関係にある。
Step 1:$x = e^y$ を $y$ で微分する。
$$\frac{dx}{dy} = e^y$$Step 2:逆関数の微分公式より:
$$\frac{dy}{dx} = \frac{1}{\frac{dx}{dy}} = \frac{1}{e^y}$$Step 3:$e^y = x$ なので:
$$\frac{d}{dx}\ln x = \frac{1}{x}$$Step 1:対数の性質を使いる。
$$= \lim_{h \to 0} \frac{1}{h} \ln\frac{x+h}{x} = \lim_{h \to 0} \frac{1}{h} \ln\left(1 + \frac{h}{x}\right)$$Step 2:$t = \frac{h}{x}$ とおくと、$h = tx$, $h \to 0$ で $t \to 0$
$$= \lim_{t \to 0} \frac{1}{tx} \ln(1 + t) = \frac{1}{x} \lim_{t \to 0} \frac{\ln(1+t)}{t}$$Step 3:$\displaystyle \lim_{t \to 0} \frac{\ln(1+t)}{t} = 1$ より:
$$= \frac{1}{x} \cdot 1 = \frac{1}{x}$$11.2 一般の対数関数 $\log_a x$ の微分
$a > 0$, $a \neq 1$ のとき:
$$\frac{d}{dx}\log_a x = \frac{1}{x \ln a}$$底の変換公式 $\log_a x = \frac{\ln x}{\ln a}$ を使いる。
Step 1:底を変換する。
$$\log_a x = \frac{\ln x}{\ln a}$$Step 2:$\frac{1}{\ln a}$ は定数なので:
$$\frac{d}{dx}\log_a x = \frac{1}{\ln a} \cdot \frac{d}{dx}\ln x$$Step 3:$\frac{d}{dx}\ln x = \frac{1}{x}$ を代入する。
$$= \frac{1}{\ln a} \cdot \frac{1}{x} = \frac{1}{x \ln a}$$11.3 連鎖律との組み合わせ
$g(x) > 0$ のとき:
$$\frac{d}{dx}\ln(g(x)) = \frac{g'(x)}{g(x)}$$$u = g(x)$ とおくと、連鎖律より:
$$\frac{d}{dx}\ln(g(x)) = \frac{1}{g(x)} \cdot g'(x) = \frac{g'(x)}{g(x)}$$$g(x) = x^2 + 1$, $g'(x) = 2x$ より:
$$\frac{d}{dx}\ln(x^2 + 1) = \frac{2x}{x^2 + 1}$$$g(x) = \sin x$, $g'(x) = \cos x$ より:
$$\frac{d}{dx}\ln(\sin x) = \frac{\cos x}{\sin x} = \cot x$$$x > 0$ のとき:$\frac{d}{dx}\ln x = \frac{1}{x}$
$x < 0$ のとき:$\ln|x| = \ln(-x)$ なので
$$\frac{d}{dx}\ln(-x) = \frac{-1}{-x} = \frac{1}{x}$$よって、$x \neq 0$ のすべてで:
$$\frac{d}{dx}\ln|x| = \frac{1}{x}$$$g(x) = x + \sqrt{x^2 + 1}$ とおく。
$g'(x) = 1 + \frac{2x}{2\sqrt{x^2+1}} = 1 + \frac{x}{\sqrt{x^2+1}} = \frac{\sqrt{x^2+1} + x}{\sqrt{x^2+1}}$
$$\frac{d}{dx}\ln(x + \sqrt{x^2 + 1}) = \frac{g'(x)}{g(x)} = \frac{\frac{\sqrt{x^2+1} + x}{\sqrt{x^2+1}}}{x + \sqrt{x^2+1}}$$ $$= \frac{1}{\sqrt{x^2+1}}$$11.4 対数微分法
複雑な積・商・べき乗の微分を簡単にする強力な技法である。
$y = f(x)$ の両辺の対数をとって:
$$\ln y = \ln f(x)$$両辺を $x$ で微分すると:
$$\frac{1}{y} \cdot \frac{dy}{dx} = \frac{d}{dx}\ln f(x)$$これを $\frac{dy}{dx}$ について解く。
これは通常の公式では扱えない。対数微分法を使いる。
Step 1:両辺の対数をとる。
$$\ln y = \ln(x^x) = x \ln x$$Step 2:両辺を $x$ で微分する。
$$\frac{1}{y} \cdot \frac{dy}{dx} = 1 \cdot \ln x + x \cdot \frac{1}{x} = \ln x + 1$$Step 3:$\frac{dy}{dx}$ を求める。
$$\frac{dy}{dx} = y(\ln x + 1) = x^x(\ln x + 1)$$普通に商の公式を使うと非常に複雑になる。対数微分法を使おう。
Step 1:両辺の対数をとる。
$$\ln y = \ln x^2 + \ln(x+1)^3 - \ln(x-1)^4$$ $$= 2\ln x + 3\ln(x+1) - 4\ln(x-1)$$Step 2:両辺を $x$ で微分する。
$$\frac{1}{y} \cdot \frac{dy}{dx} = \frac{2}{x} + \frac{3}{x+1} - \frac{4}{x-1}$$Step 3:$\frac{dy}{dx}$ を求める。
$$\frac{dy}{dx} = y \left(\frac{2}{x} + \frac{3}{x+1} - \frac{4}{x-1}\right)$$ $$= \frac{x^2(x+1)^3}{(x-1)^4} \left(\frac{2}{x} + \frac{3}{x+1} - \frac{4}{x-1}\right)$$Step 1:両辺の対数をとる。
$$\ln y = x \ln(\sin x)$$Step 2:両辺を $x$ で微分します(積の公式を使用)。
$$\frac{1}{y} \cdot \frac{dy}{dx} = 1 \cdot \ln(\sin x) + x \cdot \frac{\cos x}{\sin x}$$ $$= \ln(\sin x) + x \cot x$$Step 3:$\frac{dy}{dx}$ を求める。
$$\frac{dy}{dx} = (\sin x)^x \left(\ln(\sin x) + x \cot x\right)$$11.5 $x^{\alpha}$(一般べき)の証明
入門編で $x^\alpha$ の微分公式を紹介しましたが、対数微分法で厳密に証明できる。
任意の実数 $\alpha$ に対して($x > 0$):
$$\frac{d}{dx}x^\alpha = \alpha x^{\alpha - 1}$$$y = x^\alpha$ とおく。
Step 1:両辺の対数をとる。
$$\ln y = \alpha \ln x$$Step 2:両辺を $x$ で微分する。
$$\frac{1}{y} \cdot \frac{dy}{dx} = \alpha \cdot \frac{1}{x}$$Step 3:$\frac{dy}{dx}$ を求める。
$$\frac{dy}{dx} = y \cdot \frac{\alpha}{x} = x^\alpha \cdot \frac{\alpha}{x} = \alpha x^{\alpha - 1}$$11.6 対数関数の微分公式まとめ
| 関数 | 導関数 |
|---|---|
| $\ln x$ | $\dfrac{1}{x}$ |
| $\ln|x|$ | $\dfrac{1}{x}$($x \neq 0$) |
| $\ln(g(x))$ | $\dfrac{g'(x)}{g(x)}$ |
| $\log_a x$ | $\dfrac{1}{x \ln a}$ |
| $\log_a(g(x))$ | $\dfrac{g'(x)}{g(x) \ln a}$ |
- $x^{f(x)}$ のような形(底と指数の両方が変数)
- 多数の因数の積・商
- 複雑なべき乗の組み合わせ
練習問題
次の関数を微分せよ。
- $\ln(3x)$
- $\ln(x^2 - 1)$
- $\ln(\cos x)$
- $\log_2 x$
対数微分法を使って次の関数を微分せよ。
- $y = x^{\sin x}$
- $y = (x^2 + 1)^x$
- $y = \dfrac{x(x+1)}{(x+2)(x+3)}$
$f(x) = x \ln x$ について:
- $f'(x)$ を求めよ。
- $f'(x) = 0$ となる $x$ を求めよ。
- $f(x)$ の極値を求めよ。
解答を見る
練習1の解答
- $\dfrac{3}{3x} = \dfrac{1}{x}$
- $\dfrac{2x}{x^2-1}$
- $\dfrac{-\sin x}{\cos x} = -\tan x$
- $\dfrac{1}{x \ln 2}$
練習2の解答
- $\ln y = \sin x \cdot \ln x$
$\frac{y'}{y} = \cos x \cdot \ln x + \sin x \cdot \frac{1}{x}$
$y' = x^{\sin x}\left(\cos x \ln x + \frac{\sin x}{x}\right)$ - $\ln y = x \ln(x^2+1)$
$\frac{y'}{y} = \ln(x^2+1) + x \cdot \frac{2x}{x^2+1}$
$y' = (x^2+1)^x\left(\ln(x^2+1) + \frac{2x^2}{x^2+1}\right)$ - $\ln y = \ln x + \ln(x+1) - \ln(x+2) - \ln(x+3)$
$\frac{y'}{y} = \frac{1}{x} + \frac{1}{x+1} - \frac{1}{x+2} - \frac{1}{x+3}$
$y' = \frac{x(x+1)}{(x+2)(x+3)}\left(\frac{1}{x} + \frac{1}{x+1} - \frac{1}{x+2} - \frac{1}{x+3}\right)$
練習3の解答
- $f'(x) = 1 \cdot \ln x + x \cdot \frac{1}{x} = \ln x + 1$
- $f'(x) = 0 \Leftrightarrow \ln x = -1 \Leftrightarrow x = e^{-1} = \frac{1}{e}$
- $x < \frac{1}{e}$ で $f'(x) < 0$(減少)、$x > \frac{1}{e}$ で $f'(x) > 0$(増加)
よって $x = \frac{1}{e}$ で極小
極小値:$f\left(\frac{1}{e}\right) = \frac{1}{e} \ln\frac{1}{e} = \frac{1}{e} \cdot (-1) = -\frac{1}{e}$