第9章 三角関数の微分
Derivatives of Trigonometric Functions
9.1 基本的な極限公式
三角関数の微分を導出する前に、重要な極限公式を確認する。
($x$ はラジアン)
証明の詳細
Step 1:$0 < x < \frac{\pi}{2}$ において、面積を比較する。
単位円上で:
- 三角形 OBP の面積 = $\frac{1}{2} \cdot 1 \cdot \sin x = \frac{\sin x}{2}$
- 扇形 OAP の面積 = $\frac{x}{2\pi} \cdot \pi \cdot 1^2 = \frac{x}{2}$
- 三角形 OAQ の面積 = $\frac{1}{2} \cdot 1 \cdot \tan x = \frac{\tan x}{2}$
Step 2:面積の大小関係より。
$$\frac{\sin x}{2} < \frac{x}{2} < \frac{\tan x}{2}$$Step 3:$\sin x > 0$ で割る。
$$1 < \frac{x}{\sin x} < \frac{1}{\cos x}$$Step 4:逆数をとる(不等号が逆転)。
$$\cos x < \frac{\sin x}{x} < 1$$Step 5:$x \to 0$ の極限をとる。
$\displaystyle\lim_{x \to 0} \cos x = 1$ なので、はさみうちの原理より:
$$\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = 1$$半角の公式 $1 - \cos x = 2\sin^2\frac{x}{2}$ を使う:
$$\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x^2} = \lim_{x \to 0} \frac{2\sin^2\frac{x}{2}}{x^2}$$ $$= \lim_{x \to 0} 2 \cdot \left(\frac{\sin\frac{x}{2}}{\frac{x}{2}}\right)^2 \cdot \frac{1}{4}$$ $$= 2 \cdot 1^2 \cdot \frac{1}{4} = \frac{1}{2}$$9.2 sin x の微分
微分の定義から:
$$\frac{d}{dx}\sin x = \lim_{h \to 0} \frac{\sin(x+h) - \sin x}{h}$$Step 1:加法定理を使って展開する。
$\sin(x+h) = \sin x \cos h + \cos x \sin h$ より:
$$= \lim_{h \to 0} \frac{\sin x \cos h + \cos x \sin h - \sin x}{h}$$Step 2:項を整理する。
$$= \lim_{h \to 0} \frac{\sin x (\cos h - 1) + \cos x \sin h}{h}$$Step 3:和を分ける。
$$= \lim_{h \to 0} \left[ \sin x \cdot \frac{\cos h - 1}{h} + \cos x \cdot \frac{\sin h}{h} \right]$$Step 4:各極限を計算する。
- $\displaystyle \lim_{h \to 0} \frac{\cos h - 1}{h} = 0$
- $\displaystyle \lim_{h \to 0} \frac{\sin h}{h} = 1$
Step 5:結果をまとめる。
$$= \sin x \cdot 0 + \cos x \cdot 1 = \cos x$$9.3 cos x の微分
微分の定義から:
$$\frac{d}{dx}\cos x = \lim_{h \to 0} \frac{\cos(x+h) - \cos x}{h}$$Step 1:加法定理を使いる。
$\cos(x+h) = \cos x \cos h - \sin x \sin h$ より:
$$= \lim_{h \to 0} \frac{\cos x \cos h - \sin x \sin h - \cos x}{h}$$Step 2:項を整理する。
$$= \lim_{h \to 0} \frac{\cos x(\cos h - 1) - \sin x \sin h}{h}$$Step 3:和を分ける。
$$= \lim_{h \to 0} \left[ \cos x \cdot \frac{\cos h - 1}{h} - \sin x \cdot \frac{\sin h}{h} \right]$$Step 4:各極限を計算する。
$$= \cos x \cdot 0 - \sin x \cdot 1 = -\sin x$$連鎖律より:
$$\frac{d}{dx}\cos x = \frac{d}{dx}\sin\left(\frac{\pi}{2} - x\right)$$ $$= \cos\left(\frac{\pi}{2} - x\right) \cdot (-1)$$ $$= -\sin x$$9.4 tan x の微分
$\tan x = \frac{\sin x}{\cos x}$ なので、商の公式を使いる。
Step 1:商の公式を適用する。
$$\frac{d}{dx}\tan x = \frac{d}{dx}\frac{\sin x}{\cos x}$$ $$= \frac{(\sin x)' \cos x - \sin x (\cos x)'}{\cos^2 x}$$Step 2:微分を代入する。
$$= \frac{\cos x \cdot \cos x - \sin x \cdot (-\sin x)}{\cos^2 x}$$Step 3:分子を整理する。
$$= \frac{\cos^2 x + \sin^2 x}{\cos^2 x}$$Step 4:三角関数の基本公式 $\sin^2 x + \cos^2 x = 1$ より:
$$= \frac{1}{\cos^2 x} = \sec^2 x$$9.5 その他の三角関数の微分
$\sec x = \dfrac{1}{\cos x}$ より、$\dfrac{1}{g}$ の微分公式を使う:
$$\frac{d}{dx}\sec x = -\frac{(\cos x)'}{\cos^2 x} = -\frac{-\sin x}{\cos^2 x}$$ $$= \frac{\sin x}{\cos^2 x} = \frac{1}{\cos x} \cdot \frac{\sin x}{\cos x} = \sec x \tan x$$| 関数 $f(x)$ | 導関数 $f'(x)$ |
|---|---|
| $\sin x$ | $\cos x$ |
| $\cos x$ | $-\sin x$ |
| $\tan x$ | $\sec^2 x = \frac{1}{\cos^2 x}$ |
| $\cot x$ | $-\csc^2 x = -\frac{1}{\sin^2 x}$ |
| $\sec x$ | $\sec x \tan x$ |
| $\csc x$ | $-\csc x \cot x$ |
9.6 連鎖律との組み合わせ
$u = g(x)$ のとき:
$$\frac{d}{dx}\sin(g(x)) = \cos(g(x)) \cdot g'(x)$$ $$\frac{d}{dx}\cos(g(x)) = -\sin(g(x)) \cdot g'(x)$$ $$\frac{d}{dx}\tan(g(x)) = \sec^2(g(x)) \cdot g'(x)$$$g(x) = 3x$, $g'(x) = 3$ より:
$$\frac{d}{dx}\sin(3x) = \cos(3x) \cdot 3 = 3\cos(3x)$$$g(x) = x^2$, $g'(x) = 2x$ より:
$$\frac{d}{dx}\cos(x^2) = -\sin(x^2) \cdot 2x = -2x\sin(x^2)$$外側は $u^2$、内側は $\sin x$ なので:
$$\frac{d}{dx}\sin^2 x = 2\sin x \cdot \cos x = \sin(2x)$$(2倍角の公式 $\sin(2x) = 2\sin x \cos x$ を使用)
$g(x) = x^2 + 1$, $g'(x) = 2x$ より:
$$\frac{d}{dx}\tan(x^2 + 1) = \sec^2(x^2 + 1) \cdot 2x = \frac{2x}{\cos^2(x^2 + 1)}$$積の公式を使う:
$$\frac{d}{dx}(x\sin x) = 1 \cdot \sin x + x \cdot \cos x = \sin x + x\cos x$$商の公式を使う:
$$\frac{d}{dx}\frac{\sin x}{x} = \frac{\cos x \cdot x - \sin x \cdot 1}{x^2} = \frac{x\cos x - \sin x}{x^2}$$9.7 三角関数の高階微分
$\sin x$ と $\cos x$ を繰り返し微分すると、周期的なパターンが現れる。
練習問題
次の関数を微分せよ。
- $\sin(2x)$
- $\cos(3x+1)$
- $\tan(x^2)$
- $\sin^3 x$
次の関数を微分せよ。
- $x^2 \sin x$
- $\dfrac{\cos x}{1 + \sin x}$
- $\sin x \cos x$
$\sin^2 x + \cos^2 x = 1$ の両辺を微分して、恒等的に $0 = 0$ となることを確認せよ。
解答を見る
練習1の解答
- $\cos(2x) \cdot 2 = 2\cos(2x)$
- $-\sin(3x+1) \cdot 3 = -3\sin(3x+1)$
- $\sec^2(x^2) \cdot 2x = \frac{2x}{\cos^2(x^2)}$
- $3\sin^2 x \cdot \cos x$
練習2の解答
- $2x \sin x + x^2 \cos x$
- $\dfrac{-\sin x(1+\sin x) - \cos x \cdot \cos x}{(1+\sin x)^2}$
$= \dfrac{-\sin x - \sin^2 x - \cos^2 x}{(1+\sin x)^2}$
$= \dfrac{-\sin x - 1}{(1+\sin x)^2} = \dfrac{-(1+\sin x)}{(1+\sin x)^2} = -\dfrac{1}{1+\sin x}$ - $\cos x \cdot \cos x + \sin x \cdot (-\sin x) = \cos^2 x - \sin^2 x = \cos(2x)$
練習3の解答
左辺を微分:
$\dfrac{d}{dx}(\sin^2 x + \cos^2 x)$
$= 2\sin x \cos x + 2\cos x(-\sin x)$
$= 2\sin x \cos x - 2\sin x \cos x = 0$
右辺の微分:$\dfrac{d}{dx}(1) = 0$
よって、両辺とも $0$ となり、一致する。